Twórczość muzyczna M. K. Čiurlionisa

Twórczość muzyczna M. K. Čiurlionisa

Źródło: ciurlionis.licejus.lt/MKC_Muzika.htm
Tłumaczenie: Romuald Mieczkowski

I tu już nie ma ani Czajkowskiego, ani Chopina, ani R. Straussa, lecz dźwięczą jakieś nowe, swoiste słowa... Czujemy, że jeszcze krok - i kompozytor odnajdzie siebie, odnajdzie nowe możliwości przeniesienia żywiołu malarstwa do muzyki, tak, jak udało mu się osiągnąć najwyższych szczytów w malarstwie.

V. Karatyginas o muzycznej twórczości Čiurlionisa.

Omówienie utworów muzycznych
Poematy symfoniczne: "W lesie" i "Morze"
Utwory na fortepian: preludia i fugi
Kwartet smyczkowy c-moll
Aranżacje litewskich pieśni ludowych
Inne utwory

• Chociaż M. K. Čiurlionis ceniony jest przede wszystkim jako artysta malarz, jego twórczość muzyczna jest nie mniej oryginalna i znacząca w skarbnicy muzyki litewskiej. Przede wszystkim zainteresowała go kompozycja, a tylko po tym zanurzył się w malarstwie. W ciągu swojego krótkiego życia skomponował prawie 300 utworów - chóralnych, fortepianowych, organowych, na kwartet smyczkowy i orkiestrę. Był on też pierwszym kompozytorem litewskim, który komponował muzykę symfoniczną.
• W tym dziale witryny podajemy krótkie opisy utworów muzycznych Čiurlionisa, cytowane są komentarze muzykologów, a gdzieniegdzie - i słowa samego kompozytora. Dlatego informacji tu nie jest dużo, ale jeśli Państwo szukają czegoś konkretnego (np. nazwy utworu muzycznego), można w tym celu wykorzystać wykaz rzeczowy (spis według alfabetu).
• Czarną, grubą czcionką zaznaczone są linki do kompozycji (albo ich urywków). Można je ściągnąć w formacie MP3. Najszybciej używając prawego przycisku myszy, klikając nazwę utworu, po wyświetleniu się kontekstowego menu należy nacisnąć "Zapisz cel jako"

 

Poematy symfoniczne

Poematy symfoniczne "W lesie" [...], "Morze" [...] są nie tylko szerokimi obrazami przyrody, w nich ukryty jest złożony świat przeżyć duchowych, głęboka filozofia ludzkich przeżyć, charakterystyczny przemyślany monumentalizm.

L. Šepetys

Te dwa poematy symfoniczne - to niewątpliwie najgłośniejsze utwory muzyczne Čiurlionisa. Niestety, ani jeden z nich nie był wykonany za życia kompozytora. Możecie Państwo ściągnąć 5-7-minutowe urywki z każdego poematu symfonicznego.

"W lesie" (1900-1901)

Rozpoczyna się cichymi, szerokimi akordami, takimi, jak też cichy i rozległy jest szum litewskich sosen.

M. K. Čiurlionis

Poemat symfoniczny "W lesie" Čiurlionis napisał będąc w Warszawie. Utwór był skomponowany na konkurs, ogłoszony przez M. Zamojskiego (otrzymał chwalebne opinie), a dedykowany przyjacielowi artysty, polskiemu kompozytorowi E. Morawskiemu. Pierwszy raz poemat symfoniczny został wykonany w 1912 r. w Petersburgu, w rocznicę śmierci Čiurlionisa.
Środki muzyczne nie są skomplikowane, romantyczne, tradycyjne, wykorzystane są oszczędnie i ze smakiem. Poemat symfoniczny "W lesie" przyciąga swą serdecznością, czystością muzyki, duchowością. Echa leśne pełne są przeżyć emocjonalnych i psychologicznych, tęsknoty do Ojczyzny. Dalej wartościując, w uczuciowej liryce obecny jest i głębszy spokój, odczucie tajemnic bezkresnego życia przyrody.

V. Landsbergis

"Morze" (1903-1907)

Chiałbym stworzyć symfonię z szumu fal, z tajemniczej rozmowy stuletnich borów, z migotania gwiazd, z naszych pieśni i mojej bezgranicznej tęsknoty.

M. K. Čiurlionis

"Morze" Čiurlionis komponował długo (długość utworu: ~37 min.), ale z przerwami - w związku z podróżami w latach 1905-1907 po Kaukazie i Europie, z aktywną działalnością twórczą. Prócz tego, w tym czasie dużo wysiłku poświęcał malarstwu. Ten poemat symfoniczny, skomponowany dla wielkiej orkiestry i organów, jest dedykowany przyjaciółce i opiekunce Ciurlionisa - N. Volman. Pierwszy raz utwór został wykonany w 1936 r. w Kownie, z okazji upamiętnienia 25 rocznicy śmierci kompozytora.
"Morze" jest skomponowane w swoistej formie sonaty allegro. Utwór jest bogaty w wyraźne i psychologicznie ważne obrazy i czysto muzyczne idee. [...] Inaczej mówiąc, poemat, w którym schemat sonaty jest bardziej ukryty, miejscami przypomina swobodną fantazję. Skojarzenie widoków przyrody i treść psychologiczna cech fantastycznych i refleksyjnych; dramaturgię utworu i wysoką koncepcję całości ożywia filozoficzny podtekst.

V. Landsbergis

 

Utwory na fortepian (~1899-1909)

Čiurlionis skomponował ponad 200 utworów na fortepian: fug, preludiów, wariacji (cykle "Sefaa Esec" - 1904, "Besacas" - 1905), "pejzaży" (cykl "Morze" - 1908) i in. Stanowią one większą część jego twórczości muzycznej.

Preludia

Čiurlionis swoim ppreludiom najczęściej nie dawał nazw, dlatego oznaczał je liczbami. Dla muzykologów są one ciekawe, ponieważ najlepiej pokazują sedno stylu kompozytora.
Możecie Państwo ściągną następujące kompozycje na fortepian:
Preludium-187 (czas trwania - 1:14, 589KB)
Preludium-254 (czas trwania - 0:48, 381KB)
Preludium-187 (czas trwania - 1:14, 589KB)
Preludium-304 (czas trwania - 1:00, 476KB)
Preludium-338 (czas trwania - 2:17, 1053KB)
Preludium-344 (czas trwania - 1:00, 476KB)
Wczesne preludia Čiurlionisa, przyciągają swoją szczerą romantycznością, oszczędnością czystych uczuć, zakończoną formą. W 1904 roku stylistyka nagle się zmienia, wyraźniej zaczęła wyodrębniać się indywidualność kompozytora. Dążył on do zadumy polifonicznej, do ekspresywnie przetworzonej harmonii i strukturyzowanej rytmiki. [...] Surowa forma utworów, myśli zwarte niczym sentencje, konstruktywna logika idą w parze z wytworną fantazją, często stwarzają wrażenie swobodnej improwizacji. [...] Z punktu widzenia myśli i stylu preludia z ostatnich lat są najbardziej cenne i oryginalne w spuściźnie muzycznej Čiurlionisa.

V. Landsbergis

Fugi

Większą część fug Čiurlionis skomponował w konserwatorium w Lispku. Choć stworzone zostały na fortepian (z wyjątkiem Fugi cis-moll, dedykowanej dla ojca-organisty), brzmienie fug i ich struktura pozwalają uważać, że na początku były komponowane z myślą o organach. Dla fug Čiurlionisa, szczególnie tych, granych na organach, charakterystyczna jest wyrazista malarskość: dla "Fugi Węża" bliski cykl malarski "Sonata Węża", Fuga b-moll chyba bardziej ucieleśnia wizje "Stworzenia świata" itp. Ponadto Fuga b-moll (1908-1909) jest jednym z ostatnich i bardziej znaczących utworów kompozytora.
W tej witrynie możecie Państwo wysłuchać jednej z wcześniejszych fug Ciurlionisa - Fugi g-moll (1,03MB).
Fugi Čiurlionisa są monumentalne w sensie symfonicznym, wyraźne, o surowej formie, charakterystyczne dla nich dążenie fakturalne, wewnętrzne uporządkowanie; dla przywykłych do klasyki uszu te fugi mogą dźwięczeć niezwykle, ale wyznaczają one mosty do przeszłości i przyszłości sztuki, schodzą się swymi liniami i przestrzenią z obrazami Ciurlionisa.

 

Kwartet smyczkowy c-moll (1901-1902)

Czuję, że mógłbym napisać sto razy lepszy kwartet.

M. K. Čiurlionis

Kwartet smyczkowy c-moll został skomponowany i pierwszy raz wykonany w konserwatorium w Lipsku. Komponując ten utwór, Čiurlionis musiał sprostać akademickim wymaganiom profesora K. Reineki, dlatego został niezadowolony z wyniku. Zachowały się tylko trzy (z czterech) części kwartetu: Allegro moderato, Andante (sam kompozytor nazywał ją pastoralna) i Menuetto. Finał nie zachował się. Możecie Państwo pobrać urywki z każdej części, ponieważ cały kwartet jest dość długi.
Kwartet c-moll utrzymał oszczędną, dość tradycyjną formę. Muzyka jest wykwintna, o romantycznym locie, oddycha tęsknotą do wspomnień o Litwie...

 

Aranżacje litewskich pieśni ludowych

Monotonia rytmu - jedna z najważniejszych, śmiem powiedzieć, najpiękniejsza w naszych pieśniach cecha. Ta monotonia dodaje wielkiej powagi i słuchając ich dłużej zaczynasz czuć jej głębokie mistyczne oddziaływanie... Wiele jest podobnych klasycznych działań, [...] lecz melodie, które narodziły się w duszy człowieka, najmocniej oddziaływają, mają możliwość zachwycać, jak niegdyś nasze prawdziwe najstarsze pieśni.
Jesteśmy pierwszymi kompozytorami Litwinami i nadchodzące pokolenia będą szukały wzorców. Jesteśmy, rzekłbym, jak mózg pomiędzy pieśniami ludowymi i w przyszłości litewskiej muzyki....

M. K. Čiurlionis

Pieśni ludowe Čiurlionis aranżował mniej więcej w latach 1904-1908, kierując w Warszawie Litewskim Towarzystwem Pomocy Wzajemnej, a potem towarzystwem Chóralnym "Kankle wileńskie". W 1908 roku nawet wydał zbiór pieśni "Vieverselis" ("Skowroneczek"). W tym czasie byli i inni kompozytorzy, próbujący dokonywać aranżacji pieśni ludowych, jednakże w aranżacjach Čiurlionisa wyodrębnia się głęboki rodowód starych pieśni, ich łączności z przyrodą i życiem człowieka.

O tym możecie się Państwo przekonać, słuchając pieśni, aranżowanych przez kompozytora:
Beaštanti aušrele (ištrauka) (czas trwania - 0:57, 452KB)
Taip toli žadeta (czas trwania - 1:29, 705KB)
Vienam kiemely (czas trwania- 0:43, 345KB)
Metoda Čiurlionisa - to nadać sens głosom i zindywidualizować pieśń. Każda jego pieśń jest inna i inaczej komponowana... [...] Cały jego mistrzowski arsenał środków oszczędnie i celowo trafia do twórczości obrazowej, stara się nie naruszać doskonałości prostoty pieśni ludowych, w ciągu stuleci gromadzących niezwykłe wartości sensu i formy.

V. Landsbergis

 

Inne utwory

Wśród innych, znaczących utworów muzycznych Čiurlionisa, przede wszystkim należy wyróżnić kantatę na chór i orkiestrę symfoniczną "De profundis" (1899) - to najbardziej znana ze wszystkich kompozycji chóralnych. Nie mniej znacząca jest uwertura symfoniczna "Kęstutis" ("Kiejstut", 1902), której zachowała się tylko fortepianowa uwertura. Z innych utworów symfonicznych zachowały się tylko szkice.
Twórczość chóralna Čiurlionisa nie ograniczyła się tylko do aranżacji pieśni ludowych. W latach 1898-1902 stworzył oryginalne kompozycje a capella do tekstów psalmów, a w 1908-1909 - do słów żony Sofii.
Po osiągnięciu szczytów w swym dorobku twórczym i duchowym (1907-1909) Čiurlionis zamierzał skomponować największy swój utwór - operę "Jurate" ("Jurata"), w której, według muzykologa J. Landsbergyte, "miał się zrealizować jego najnowszy muzyczny symbolizm, w którym zlałyby się ze sobą światy przestrzeni muzycznych i wizualnych". Niestety, ten utwór pozostał niedokończony.