Salon Internetowy Mareckiego Ośrodka Kultury

Pełna biografia
Wystawy
Więcej obrazów
Twórczość muzyczna M. K. Čiurlionisa

Panorama ekspozycji obrazów M.K. Ciurlionisa w muzeum z muzyką Aby zobaczyć panoramę wybierz: język polski - "PL", potem "więcej panoram". Gdy pojawi się mapa Litwy, wybierz na niej Kowno. Powiększ mapę Kowna, znajdź i wybierz "Muzeum M. K. Ciurlionisa"
Muzeum Sztuki im. M.K. Čiurlionisa w Kownie
Muzeum Pamięci M.K. Ciurlionisa w Druskiennikach
Strona Osvaldasa Grigasta o Ciurlionisie

Pustelnik
Dom w Pustelniku [dziś Marki], w którym mieszkał Čiurlionis
Ulica Kasztanowa i dawny "Czerwony Dwór"
Ulica Čiurlonisa - dlaczego właśnie w Markach?

Wprost trudno wyrazić mi wzruszenie, jakiego doznaję obcując z tak znakomitą twórczością, która uświetniła nie tylko malarstwo lecz również poszerzyła nasze horyzonty w dziedzinie polifonii (kontrapunktu i fugi) i rytmiki. Jakże płodnym byłoby rozwinięcie tej nasyconej treściami sztuki w malarstwie przestrzeni i monumentalnych freskach. To nowy duchowy kontynent, którego Krzysztofem Kolumbem stał się M.K. Čiurlionis. Zdumiewa mnie jedna z cech kompozycyjnych w jego obrazach: bezkresna przestrzeń widziana z jakiejś wieży lub bardzo wysokiej ściany. Nie wiem skąd tego typu wrażenie, w kraju takim jak wasz, w którym, o ile mi wiadomo, jest rzęczą wątpliwą, by mogły występować takiego rodzaju motywy. Sądzę, że to jego osobiste przeżycia w rodzaju uczucia zawrotu głowy, ktorego zaznajemy zasypiając, gdy nastepuje odczuwannie stanu nieważkości.

W ciągu ostatnich kilkunastu lat dziewiętnastego wieku w sztuce europejskiej spotkały się i przecięły swe drogi dwa rodzaje pojmowania twórczości artystycznej. Hasło pierwszej drogi można by sformułować jako: "Postrzegać świat w sposób prawdziwy". Hasło drugiej jako: "Nadać idei formę postrzegalną". W malarstwie pierwsza z tych dróg objawiła się w latach siedemdziesiątych jako impresjonizm. Druga dała o sobie znać po roku 1885 w znacznej mierze jako reakcja na impresjonizm i nazwana została symbolizmem. Według Paula Gauguina estetyka symbolistów przeciwstawiała się estetyce impresjonistów, "których poszukiwania skupiały się wokół oka, a nie tajemniczych ośrodków myślenia..."
W roku 1875 przyszli na świat w Europie dwaj ludzie, z których każdy uczynił treścią swego życia próbę wejrzenia w głąb ludzkiej psychiki i zobaczenia jej jako pewnej całości wtopionej w całość jeszcze większą - we wszechświat. Mam na myśli Carla Gustawa Junga i Mikołaja Konstantego Čiurlionisa. To, że zakres oddziaływania Junga był ogromny, Ćiurlionis natomiast pozostaje wciąż jeszcze postacią mało znaną i nieco zagadkową, nie ujmuje znaczenia tej analogii.

Ceniony kompozytor, genialny malarz
Językiem wypowiedzi Čiurlionisa było malarstwo. Należał do tej generacji artystów, którzy zarysowane wyżej skrzyżowanie dróg sztuki odziedziczyli jako stan już istniejący. Tworzyli w jakże płodnym okresie wczesnych lat dwudziestego wieku, przed pierwszą wojną światową. W malarstwie ostatnie lata życia Cezanne'a i kubizm, w poezji twórczość Apollinaire'a, Cendrarsa i Jacoba, w fizyce teoria względności Einsteina - to tylko wybrane przykłady zjawisk tej epoki. W obrazach Litwina Čiurlionisa pojawiło się wówczas przeczucie "kosmicznego" przenikania się różnych planów rzeczywistości. Było to przeczucie genialne, choć mające charakter krótkotrwałej iluminacji. Dorobek malarski Čiurlionisa, od roku 1936 zebrany w Kownie, w muzeum jego imienia, do chwili obecnej pozostaje zbyt mało znany na świecie. Kowno jest daleką prowincją Europy. Prowincją Europy były też za życia Čiurlionisa Warszawa i Wilno, gdzie kształcił się i tworzył. Ale nie był prowincją Peters­burg, gdzie został doceniony w roku 1908. Tamże niebawem zapadł na chorobę psychiczną.
W roku 1910 zaprosił go Wasyli Kandyński do udziału w monachijskiej wystawie grupy "Die Neue Kunstler-Vereinigung". Ciężko chory, nie był już w stanie z tego zaproszenia skorzystać. W kwietniu 1911 roku zmarł na zapalenie płuc w Pustelniku pod Warszawą. W roku 1912 ukazała się w Petersburgu pierwsza ilustrowana monografia jego twórczości.
Ćiurlionis otrzymał gruntowne wykształcenie muzyczne w Warszawie i Lipsku oraz niepełne wykształcenie malarskie w Warszawie. Niebawem okazało się, że jest kompozytorem cenionym, a malarzem genialnym. Dojrzałość malarza osiągnął nieprawdopodobnie szybko. Najlepsze swe dzieła stworzył w ciągu czterech lat między rokiem 1905 a 1909.

Kowno
Muzeum Čiurlionisa nie da się porównać z żadnym innym muzeum na świecie. Funkcjonalna architektura z lat trzydziestych nie zapowiada tego, co zawiera wnętrze. Gdy przybywamy tu pierwszy raz, do ostatniej chwili nie wiemy, w czym będziemy uczestniczyć. I oto z zaskakującego półmroku sal (spowodowanego względami konserwatorskimi) wyłaniają się obrazy promieniujące cichym, lecz nieodpartym światłem. Jeszcze nie wiemy, co te obrazy przedstawiają, a już czujemy, że zostaliśmy zaproszeni do uczestniczenia w misterium. Niemal jak w grocie Lascaux. Ale tutaj jest to misterium wschodzącego dwudziestego wieku.
Archetypowe odwołania do legend i mitów ludzkości sąsiadują tu z wyobrażeniami planet, gwiazd i galaktyk. Najlepsze obrazy Čiurlionisa samą kolorystyką ewokują nastrój "nadrzeczywistości". Sprawiają wrażenie, iż rzeczywistość oglądana jest nie z zewnątrz, lecz niejako od środka. Dzieje się to dzięki rozświetleniu motywu malarskiego, mimo, że gamy są zwykle wąskie a faktury matowe (malował głównie temperą i pastelem na papierze).

Transsymbolista
To, że Ćiurlionis od samego początku swej twórczości malarskiej przejawił skłonność do symbolizmu, wydaje się naturalną emanacją jego sposobu postrzegania świata. Jednak istoty jego odkrywczości nie można zamknąć ani w terminie "symbolizm", ani w terminie "abstrakcjonizm". Gdyby Ćiurlionis pozostał "symbolistą litewskim", byłby jednym z malarzy Europy wschodniej początku dwudziestego wieku i z pewnością nie dostrzeżono by w nim prekursora sztuki abstrakcyjnej lub surrealizmu. Z drugiej strony legenda "pierwszego abstrakcjonisty", do której wykreowania przyczynił się amerykański badacz estońskiego pochodzenia Aleksis Rannit, nie całkiem odpowiada prawdzie. Ćiurlionis zaczynał od naiwnie nastrojowego symbolizmu i aż dziw, jak prędko przeszedł do poważane­go zaangażowania w problem wielowymiarowości przestrzeni. Równocześnie nie przestał malować znaków zodiaku, aniołów, podniebnych zamków i ołtarzy nieznanych bogów. Mimo swego kolorystycznego wyrafinowania nie one zdecydowały o oryginalności malarza. W istocie nigdy nie przestał być symbolistą, ale w najbardziej odkrywczych swych pracach radykalnie przekształcił sens symbolizmu. Pokazał, że sama przestrzeń przedstawiona w obrazie może być symbolem stanów wewnętrznych człowieka, a jednocześnie wyrazem wewnętrznego widzenia rzeczywistości zewnętrznej. Z tego powodu jego obrazy nie dają się porównać z niczym, co malowano w ówczesnej Europie. Prawdę mówiąc, nie dają się też porównać z niczym, co namalowano później.

Protoabstrakcjonista?
Przypisanie Ćiurlionisowi roli protoabstrakcjonisty mogło się wziąć z odczytania niektórych jego obrazów w świetle słów Alberta Auriera z jego "Symbolizmu w malarstwie" (1891): "Istotnie w oczach artysty, to znaczy w oczach człowieka wyrażającego Byty absolutne, przedmioty, to znaczy byty względne, które stanowią jedynie proporcjonalne do względności naszych umysłów przekłady bytów absolutnych i podstawowych - Idei, przedmioty nie mogą więc posiadać wartości jako przedmioty. Dla artysty mogą to być jedynie znaki. Są to litery ogromnego alfabetu, które wymienić potrafi tylko człowiek utalentowany" (przekład Hanny Morawskiej).
Rzeczywiście, jeden z ważnych tropów wiodących ku abstrakcjonizmowi zaczyna się od symbolizmu, ale nie jest to trop jedyny i nie ma tu miejsca na rozwijanie tego wątku.

Wewnętrzne widzenie
Istotą odkrywczości Ćiurlionisa jest przekroczenie granic symbolizmu, względnie wyciągnięcie z symbolizmu takich wniosków, jakich nikt poza nim nie wyciągnął. Na tej drodze nie miał też Ćiurlionis następców, trudno więc nazwać go prekursorem jakiegoś kierunku. Był raczej prekursorem pewnego rodzaju myślenia o świecie jako o zjawisku, w którym aspekt duchowy i materialny tworzą jedność, przejawiającą się na wszystkich szczeblach budowy materii - od mikrokosmosu do makrokosmosu. Czynienie artyście zarzutu, że w jego holistycznej wizji świata postać ludzka pojawia się marginalnie, byłoby małostkowością. Nie wątpimy bowiem, że wizja ta jest wewnętrznym widzeniem wielowymiarowej rzeczywistości. Wewnętrznym czyli psychicznym. I tylko to ma znaczenie.
Tryptyk "Fantazja" bywa też nazywany "Podróżą starca". Istotnie, w pierwszej części tryptyku dostrzegamy małą postać starego człowieka, rozpoczynającego wędrówkę przez jakieś dziwne światy, w których nad ziemią unoszą się skupiska kulistych kształtów emitujących promienie energii - jakby złożone z atomów molekuły. Postać ta czyni malowaną opowieść "wiarygodną" w warstwie literackiej, ale znacznie ciekawsze jest to, że oko widza wciągane bywa przez iluzoryczne otwory w powierzchni obrazu do sfery innej rzeczywistości, a rzeczywistość ta przy dokładnym oglądzie okazuje się przekształceniem motywu z innej części obrazu, co odczytujemy jako relatywizację przestrzeni.
W ośmioczęściowym cyklu "Zima" znakami mikrokosmosu stają się gwiazdki śniegowe, bryłki lodu i sople. Wybór motywu oczywiście umowny. Odczytujemy go właśnie w ten sposób dzięki spojrzeniu artysty, który elementy zimowego mikropejzażu bierze jakby pod lupę.

Więcej niż synestezja
Ważną siłą napędową twórczości malarskiej Čiurlionisa była idea odpowiedniości struktur muzycznych i plastycznych. W myśleniu Čiurlionisa-kompozytora było to coś więcej niż synestezja, o której zresztą w tamtej epoce wiele mówiono. Cechujący malarskie wyobrażenia przestrzeni swoisty strukturalizm Čiurlionisa skłaniał go na przykład do wypowiadania się w cyklach malarskich, w których nazwy poszczególnych części (zwykle Allegro, Andante, Scherzo, Finale) naprowadzają na analogie z muzyczną formą sonaty. I tak powstają "Sonata morza", "Sonata wiosny", "Sonata lata", "Sonata słońca", "Sonata węża", "Sonata piramid", "Sonata gwiazd". Jeszcze bardziej uderzające bywa dające się zauważyć w niektórych obrazach zjawisko, jakie można by nazwać budowaniem przestrzeni w oparciu o linie melodyczne. Obrazem, w którym struktura muzyczna została przedstawiona za pomocą formy plastycznej w sposób najbardziej ścisły jest "Fuga".

Sens przestrzeni
Motywem "Allegro" z "Sonaty wiosny" (1907) jest jakby skrawek jakiegoś lądu oglądany z lotu ptaka, utrzymany w delikatnej oliwkowo-płowej tonacji, zawieszony w nierzeczywistej przestrzeni wznoszącej się ku górze, jak w malarstwie chińskim. Został on pow­tórzony w trzech wariantach, niby motyw utworu muzycznego. Brzegi każdego z wariantów roztapiają się w świetlistej poświacie. Lekko zaznaczone układy linearne tworzą jakby "linię melodyczną" utworu, przepływającą przez wszystkie jego części. Powierzchnię ziemi przebijają otwory, symbolizujące pragnienie zajrzenia na "drugą stronę" rzeczywistości.
W "Andante" z "Sonaty słońca" (1907) oglądamy połowę globu ziemskiego wyobrażoną na tle umownie przedstawionego obszaru wód. Czy to jest ilustracja do Księgi Rodzaju? Raczej nie ilustracja, lecz aluzja, bo nie ma tu żadnej dosłowności w stosunku do biblijnego tekstu, podobnie jak składniki kompozycyjne obrazu przedstawione są raczej aluzyjnie niż realistycznie. A jednak przypominają się nam "wody pod sklepieniem" i "wody nad sklepieniem", widzimy też wody opływające glob ziemski i wyłaniający się z tych wód cypel lądu. W górnej części obrazu unoszą się falujące pasma chmur, przebijanych przez wiązki promieni światła. Te geometryczne w kształcie pro­mienie trafiają na powierzchnię "praoceanu", zatapiają się w nim, a następnie przebijają glob ziemski, wyła­niając się zeń w dolnej części obrazu.
Duże znaczenie miała dla artysty wiedza astronomiczna. Był to okres wielkich fascynacji astronomią i astrofizyką, wielkich marzeń o podróżach pozaziemskich. Przypomnijmy, że w roku 1905 Albert Einstein ogłosił w Szwajcarii szczególną teorię względności, a w roku 1903 ukazała się we Lwowie powieść Jerzego Żuławskiego "Na srebrnym globie".
"Sonata gwiazd (1908, istnieją tylko "Allegro" i "Andante") to dwie kompozycje, przy których malowaniu artysta z pewnością korzystał z makroskopowych zdjęć astronomicznych. Zarazem jednak nie ma w nich żadnego naturalizmu. Kuliste ciała niebieskie, galaktyki i smugi mgławic gazowych zostały bardzo świadomie przekształcone w elementy kompozycyjne. Budują one przestrzeń, której ruchome sfery bezustannie przenikają się ze sobą. W "Allegro" mamy sugestię zakrzywiania się przestrzeni. W "Andante" kształt globu (niekoniecznie Ziemi) przenika elipsoidalny zarys galaktyki. Trudno o wyraźniejszą eksplikację mniemania, że mikrokosmos i makrokosmos zawierają się w sobie nawzajem.
Myśl, że w każdym fragmencie rzeczywistości zawarta jest potencjalnie całość rzeczywistości, wydaje się bardziej odkrywcza od stwierdzenia, że każdy fragment rzeczywistości posiada cechy właściwe całości. A przecież na gruncie fizyki myśl ta została sformułowana naukowo dopiero w latach sześćdziesiątych dwudziestego wieku.
Delikatnie zaznaczone w "Sonacie gwiazd" podziały prostopadle, które od strony czysto plastycznej porządkują kompozycję, są też prawdopodobnie znakami przeciwstawienia "ziemskich" wyobrażeń o przestrzeni podzielnej i stałej - wyobrażeniu płynnej, wiecznie ruchomej i niepodzielnej przestrzeni kosmicznej. Żeby nie było zbyt "abstrakcyjnie", obie kompozycje wieńczą małe postacie aniołów!

Rex
Charakter wizji kosmicznej ma też największy i prawdopodobnie ostatni obraz Čiurlionisa "Rex" (1909), malowany temperą na płótnie, o bardzo powściągliwej kolorystyce, opartej na kontraście chłodnych szarości z ciepłymi, brązami i ugrami. Koncentryczne kręgi układu kompozycyjnego przypominają trochę średniowieczne wyobrażenia sfer niebieskich i trochę mandalę. W rzeczywistości obraz nie jest ani jednym, ani drugim. Zwiewne, przejrzyste przenikanie się sfery gwiazd, planet i komet ze sferą czegoś, co można by nazwać rzutowaniem powierzchni globu na przestrzeń kosmiczną (jakby odbicie jej w wielkim wklęsłym "zwierciadle nieba") - to wszystko wywołuje sugestię przestrzeni zakrzywionej i mogło się zrodzić tylko w umyśle człowieka wschodzącego dwudziestego wieku. Skojarzenie z mandalą może być na tyle trafne, że obraz posiada promieniujący ośrodek w postaci podwójnego płomienia; ale akcent ten nie znajduje się - jak w mandali - w geometrycznym centrum kompozycji, umieszczony jest wyraźnie poniżej centrum.
A jednak, jeśli nie stosować kryterium formalnego, kompozycja ta jest rodzajem mandali, ponieważ przyciągający nasz wzrok świetlisty płomień nadaje duchowy sens ukazanemu obrazowi kosmosu. Przyglądając się bliżej dostrzegamy, że ogień ten pali się na czymś w rodzaju ołtarza jakiegoś starożytnego kultu, a odbija się w powierzchni oceanu, z którego ów ołtarz się wyłania. Wyłania się wraz z globem, w którego środku się znajduje. Ten glob to nie jest Ziemia, gdyż zarysy znajdujących się na nim kontynentów nie przypominają powierzchni naszej planety.
Dlaczego "Rex"? Dlatego, że dziwna forma architektoniczna, stanowiąca oś kompozycji, to "tron Boga". Dostrzegamy nawet koronę. W rysunku koncepcyjnym do tego obrazu artysta uwidocznił dostojną postać w powłóczystej szacie, przedstawioną zgodnie z bardzo tradycyjnymi wyobrażeniami. Później, chyba nagle, zrozumiał swoją naiwność. Postać Króla Stworzenia zniknęła z już zaczętego obrazu. (Pozostał zatarty, słabo widoczny zarys głowy). Tron Boga jest pusty. Ale to nie manifestacja ateizmu. Bóg ukrył się za swoim stworzeniem. Rolę duchowego centrum obrazu przejął świecący płomień. Historia sztuki mało zna dzieł, w których proces twórczej wyobraźni artysty odzwierciedliłby się tak bezpośrednio.

I nie dość na tym. W sztuce Čiurlionisa jest jego życie, ale także iluminacja życia każdego człowieka. Oczywiście, to samo można powiedzieć o muzyce innych kompozytorów, chociaż nie wszystkich. Tak wielką siłę uniwersalizmu posiedli tylko wielcy.

Historycy sztuki stale dyskutują nad tym, czy Čiurlionis był symbolistą, czy też nie. Nie możemy znaleźć na to odpowiedzi w języku jego malarskich metafor, dodatkowych znaczeniach, aluzjach, ani także w jakichś szelestach wiatru czy uderzaniach fal w jego muzyce. Oczywiście, znacznie ważniejsze są inne elementy o charakterze strukturalnym i fundamentalnym. Symbolu nie można bowiem wymyślić, przewidzieć i wykreować, on sam się tworzy.

Obraz, preludium, nawet motyw melodyczny może stać się symbolem, jeżeli będzie się łączył z pewnym uniwersalnym znaczeniem, trudnym do określenia. "To" nie może być innaczej powiedziane. Jedno można przypuszczać, że twórca czuł "to", ale nie obciążył tego wszystkimi naszymi pięknymi komentarzami. Nie miał czasu na takie rzeczy i to nie byłoby "tym".

Twórczość Čiurlionisa jest bardzo psychologiczna. Sama jego muzyka jest kopalnią złota dla badaczy psychologii i fenomenu talentu. Jest to droga do zrozumienia człowieka.

Jeżeli człowiek, stworzywszy społeczność i siebie w niej takim, jakim jest, ciągle zdoła utrzymać chociażby w podświadomości, pierwotne elementy światopoglądu i kilka odwiecznych pytań, to sztuka stale będzie nas prowokować do udzielenia na nie odpowiedzi.

Sygnałem tego może być rytm, związek pomiędzy dwoma rytmami lub kolorami, linią i jej miejscem w przestrzeni, intonacją. Ich znaczenie wyczuwamy intuicyjnie, mówi ono samo za siebie.

Możemy więc zobaczyć, a dokładniej - usłyszeć, że muzyka Čiurlionisa jest pełna sygnałów, wywodzących się z najgłębszych pokładów ludzkiej egzystencji. Jest to zapewne symbolika archetypów, i taki właśnie jest Čiurlionis jako symbolista - przede wszystkim w muzyce.

Może takie rozumowanie pomoże nam nieco innaczej spojrzeć także na jego twórczość plastyczną.

Vytautas Landsbergis
Tłumaczyła z języka litewskiego Joanna Hyndle

Malarstwo: Judita Budriunaité, Aisté Juskevičiute, Milda Mildažyte-Kulikauskienné, Evaldas Mikalauskis, Eugenius Nalevaika, Adalbertas Nedzelskis, Džiugas Palukaitis. Rzeźba: Leonas Strioga
Galeria Mareckiego Ośrodka Kultury, 1998
"W kwietniu 1997 w Warszawie oraz Markach był zorganizowany cykl spotkań miłośników twórczości Čiurlionisa, w ktorych uczestniczyli przedstawiciele Litwy i Polski. Po raz pierwszy w ciągu tej wycieczki twórczej został zorganizowany plener dzisiejszych malarzy litewskich w Czerwonym Dworze, w miejscu, które smutnym, ale niezapomnianym akordem weszło do historii Litwy. "Niniejsza wystawa Drogami M.K. Čiurlionisa Kaunas - Pustelnik [Marki] 1997-1998 to wynik tych pierwszych przeżyć oraz dalszych rozmyślań" - wspomina Džiugas Palukaitis, prawnuk Čiurlionisa, malarz, jeden z uczestników wystawy.

Wystawę, którą sprowadziła do Warszawy Jadwiga Siedlecka, prosząc w Muzeum w Kownie o wystawę oryginałów, obejrzało kilka tysięcy osób. (Był to rok obchodów 400-lecia stołeczności Warszawy). Wystawa w Muzeum Narodowym nie miałaby tej bazy, którą Towarzystwo Ciurlionisa do tego czasu stworzyło.

Ten niezwykły litewski artysta, blisko związany z Warszawą, ciągle jest mało znany i jego bogata i różnorodna twórczość czeka właściwie na kolejne odkrycie. Urodzony w 1875 roku Čiurlionis, po ukończeniu powszechnej szkoły w Druskiennikach otrzymał stypendium księcia Michała Ogińskiego, który w swoim majątku Płungiany (Żmudź) założył muzyczną szkołę orkiestrową. Od 1984 roku dzięki wsparciu ks. Ogińskiego Čiurlionis studiował dalej w Akademii Muzycznej w Warszawie, a potem w Lipsku, gdzie w 1902 roku otrzymał dyplom. W latach 1902 - 1904 studiował również malarstwo w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie pod kierunkiem znanego malarza Kazimierza Stabrowskiego. Pierwsza wystawa obrazów Čiurlionisa odbyła się w roku 1905 w budynku wspomnianej warszawskiej uczelni. W okresie studiów w Warszawie powstał poemat symfoniczny "Morze" (1903-1907), jeszcze w 1901 roku - poemat symfoniczny "W lesie". "Bardziej znane są utwory fortepianowe Čiurlionisa oraz jego kwartet smyczkowy. W 1908 roku. ukazał się "Skowroneczek" - pierwszy zbiorek litewskich piosenek ludowych, opracowanych przez Čiurlionisa dla uczniów litewskich szkół, które zaczęły powstawać na Litwie po 1904 roku W 1907 r. Artysta przeniósł się do Wilna, gdzie organizował litewskie życie kulturalne i uczestniczył w licznych wystawach. Był wiceprzewodniczącym Litewskiego Towarzystwa Sztuk Pięknych, członkiem grupy Mir Isskusstwa. Zmarł w roku 1911 w sanatorium w Pustelniku pod Warszawą.
Pierwsza tak obszerna wystawa prac Čiurlionisa w Warszawskim Muzeum Narodowym [w 2001 roku] gromadzi 43 obrazy, 20 szkiców, 46 grafik, 6 oryginalnych partytur muzycznych i 39 fotografii. Prezentowane prace pochodzą z lat 1904 - 1910 i były w ubiegłym roku pokazane na wystawie twórczości Čiurlionisa w Musee d’Orsay w Paryżu, gdzie swoim nowatorstwem wzbudziły ogromne zainteresowanie. Zwłaszcza cykl "Stworzenie świata" - seria obrazów na granicy abstrakcji, impresji i wizji ukazuje nowy, pełen muzycznych inspiracji świat malarskiej wyobraźni. Na wczesnej fazie twórczości Čiurlionisa zaważyło odziaływanie secesji i sztuki Młodej Polski. Ulegał też wpływom XIX-wiecznych symbolistów: Bocklina, Puvisa de Cavannes’a, Beardsleya. Jego zainteresowania Filozofią, astronomią, kosmogonią, religiami starożytnego Wschodu znalazły wyraz w malarskich cyklach: "Potop", "Pogrzeb", "Stworzenie Świata". W licznych temperach Čiurlionisa (cykle "Sonata Słońca", "Sonata Wiosny", "Sonata Węża") można odnaleźć analogie do budowy dzieła muzycznego. Do naj­wybitniejszych osiągnięć twórczości malarskiej Čiurlionisa należą prace powstałe w ostatnich latach jego krótkiego życia ("preludium Miasto", "Baśń o czarnym słońcu"). Zespalają one w całość mistyczno-legendarną treść z nowatorskimi wartościami formalnymi.

- reprodukcje ze zbiorów Ambasady Republiki Litewskiej oraz Jadwigi Siedleckiej Galeria Mareckiego Ośrodka Kultury, 2001
Afisz wystawy

60 obrazów, 21 rysunków i 34 grafiki oraz partytury utworów muzycznych składają się na otwartą w niedzielę 21 paźdiernika 2001 w Muzeum Narodowym w Poznaniu wystawę "Mikołaj Konstanty Ciurlionis: twórczość, osobowość, środowisko". Wystawa przygotowana została przez Muzeum Sztuki im. Ciurlionisa w Kownie, które przechowuje niemal całą, zachowaną po śmierci artysty spuściznę wybitnego litewskiego malarza i kompozytora.
Wizyjne obrazy Ciurlionisa o silnym poetyckim ładunku, zanurzone są w estetyce sztuki symbolistycznej końca XIX wieku. Jego malarstwo wkraczało jednocześnie w obszar wielkiego eksperymentu sztuki początków XX wieku, wiodący do sztuki abstrakcyjnej.
Ciurlionis urodził się w 1875 roku w Oranach na południu Litwy. Uczył się m.in. w warszawskim Instytucie Muzycznym oraz w konserwatorium w Lipsku. Dla późniejszych zainteresowań malarskich artysty ważny był kontakt z prof. Sygietyńskim, przyjacielem Gierymskich i Stanisława Witkiewicza, jak również zapoznanie się w Lipsku z twórczością symbolistów Boecklina i Klingera.
Ciurlionis uczył się rysunku w warszawskiej szkole Jana Kauzika, a malarstwa w szkole Konrada Krzyżanowskiego. Spędził również 3 lata w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie. Umarł mając zaledwie 36 lat.
Poznańska wystawa, która potrwa do 28 listopada 2001, będzie okazją do przeprowadzenia lekcji muzealnych na temat ilustracji muzyki w malarstwie i o symbolizmie. { PAP } Źródło

Jadwiga Siedlecka, 1996. Promocja książki odbyła się w Mareckim Ośrodku Kultury.

Wstęp do książki autorstwa Vytautasa Landsbergisa
Mikołaj Konstanty Čiurlionis uosabia wszechstronnie i w sposób skondensowany twórczą działalność człowieka. Zadecydował o tym nie tylko jego wielostronny talent, nie tylko to, że syn organisty z małego litewskiego miasteczka był hojnie obdarzony zdolnościami malarskimi, muzycznymi oraz mistrzostwem słowa. Posiadał również zdolność dostrzegania i wyczuwania nastrojów pochodzących z okolicznych lasów i strumieni, ze zmiennej przestrzeni nieba kraju północnego oraz z pieśni rozbrzmiewających pod tym niebem. On wiedział, że te odczucia są dobrem, które należy przekazać innym, oraz że sztuka jest jedna. Jedynie sposoby jej wyrażania wydają się być różne, choć są one wzajemnie powiązane i mogą przybierać formy uniwersalne, jak np. forma sonaty.
Piękno i sens przemawiają przez twórczość artysty. Piękno ma być żywe, to znaczy ciągle zmieniające i rozszerzające swój obszar estetyczny, podczas gdy sens jest zawsze egzystencjalny. Idee te są integralnie związane z twórczością Čiurlionisa. W jego sztuce obecne jest słowo, jako pojęcie i brzmienie, dźwięk, przedstawiający wyrażane uczucie i znak oraz mające to samo znaczenie kreska i barwa. W jego dziełach obecna jest również struktura, jako harmonia sztuki - całej albo jednego z jej rodzajów - struktura, która jest jednocześnie znakiem wypełniającej świat harmonii. Čiurlionis pokazuje, że piękno sztuki objawia się w pełni poprzez sens utworu, a najbardziej wyrazista treść nie może być zrozumiała bez pojęcia sensu struktury. Świat nigdy nie był chaosem, lecz zbiorowiskiem różnych wzajemnych powiązań, w tym także powiązań między ziemią a niebem. Dlatego istnienie człowieka jest częścią całości, a dzieło człowieka może być częścią twórczości uniwersalnej. I takie to są utwory Čiurlionisa.
Sama twórczość obejmująca istnienie i postrzeganie wszechświata stała się jednym z tematów jego zainteresowań. Dotyczy to cyklu obrazów "Stworzenie świata" (1905 - 1906) oraz poematu symfonicznego pod takim samym tytułem, nad którym prace rozpoczął kompozytor latem 1907 r. Nie został on niestety dokończony, a później zaginął. Wyłanianie się świata oraz wspólne trwanie z panującym twórczym i wszechwiedzącym duchem - ten oto powtarzający się motyw przeważa w sztuce Čiurlionisa od najwcześniejszego obrazu "Myśl", namalowanego w stylu symbolizmu i spirytualizmu, aż po wspaniały, powstały w ostatnich latach jego życia obraz "Rex". W świecie Čiurlionisa obecne są oraz przedstawiane w bardzo specyficzny sposób przebłyski tysiącletniej ludzkiej mądrości. Był on człowiekiem religijnym na sposób chrześcijański, ale równocześnie pociągało go zgłębianie sedna ludzkich spraw poprzez poznanie różnych koncepcji religijnych i filozoficznych. W twórczości Čiurlionisa można rozpoznać zarówno symbole litewskie, jak i odwieczne archetypy własnej, odziedziczonej wiedzy ludzkości.
Z drugiej jednak strony przeżywany niezwykle intensywnie okres kilku lat umożliwił malarzowi sformułowanie nowego spojrzenia na liczne możliwości modernistycznej sztuki. Można podziwiać sposób, w jaki sięgał poza granice sztuki materialnej, realistycznej aż po surrealistyczną, non-finito, minimalistyczną, konceptualną, znajdującą swój wyraz w jego obrazach, jak wgłębiał się w kosmiczną filozofię życia, w czasie, gdy istota ludzka nie doświadczyła jeszcze uczucia oderwania się od naszej planety. Nie ma tu wielkiego znaczenia dyskusja o tym, który z malarzy z początków XX wieku uczynił to wcześniej, czy lepiej. Bardziej istotne jest dostrzeżenie i podziwianie, w jaki sposób pradawna i narodowa sztuka, mająca swe korzenie w starych mitach litewskich, była otwarta na przyszłość i uniwersalizm.
Z dziełami sztuki klasycznej i nowoczesnej Čiurlionis zapoznawał się w Warszawie. W Warszawie też miał okazję doświadczyć wielu pięknych i trwałych przyjaźni. Teraz, gdy jego sztuka pojawiła się znowu w tym mieście można mieć nadzieję, że duch tamtej odwzajemnianej przez Čiurlionisa przyjaźni Polaków odżyje i pozostanie obecny na zawsze.
fragmenty książki [pdf]

Na koniec obchodów 400-lecia stołeczności Warszawy (1996) ukazała się książka poświęcona Mikołajowi Čiurlionisowi. Jak dotąd to pierwsze polskie opracowanie poświęcone litewskiemu artyście.
Czurlanis tak go nazwano w Polsce wybitny kompozytor i malarz pochodzenia litewskiego, spędził w Warszawie sporo lat. Tu studiował i tworzył. Zmarł w podwarszawskim Pustelniku [dziś Marki] w wieku 36 lat.
Monografię Čiurlionisa, jak brzmi jego litewskie nazwisko, zatytułowaną "Preludium Warszawskie", napisała lituanistka-amatorka, Jadwiga Siedlecka. Książka jest podbudowana wspomnieniami przyjaciół artysty, listami, pięknymi reprodukcjami obrazów. Warto wspomnieć, że z inicjatywy autorki zorganizowano w stołecznym Muzeum Historycznym wystawę prezentującą życie i twórczość warszawskiego Litwina. Jadwiga Siedlecka doprowadziła też do tego, że jedną z ulic w Pustelniku nazwano imieniem Čiurlionisa.
Mikołaj Konstanty Čiurlionis był synem wiejskiego organisty, wychowywał się w Druskiennikach. Jako czternastolatek został przyjęty do prywatnej orkiestry księcia Michała Ogińskiego, w której grał na flecie. W latach 1894-99 uczył się kompozycji w Warszawskim Instytucie Muzycznym, mieszczącym się podówczas w Zamku Ostrogskich. Był wychowankiem Zygmunta Noskowskiego, podobnie jak Mieczysław Karłowicz, Karol Szymanowski i Ludomir Różycki.
Wszechstronnie utalentowany, interesował się też naukami przyrodniczymi, astronomią, geofizyką, psychologią, egzotycznym religioznawstwem. Szukał boga w dawnych kulturach pogańskich. Stawiał pierwsze kroki literackie. Z czasem zajął się malarstwem i rozpoczął następne studia w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, gdzie jednym z jego profesorów był Ferdynand Ruszczyc. W uznaniu znakomitych postępów w nauce, rada pedagogiczna zwolniła Čiurlionisa z czesnego. Miało to istotne znaczenie, gdyż biedny Litwin nie miał pieniędzy. Nie dbał o nie, dbał o sztukę, wierzył w swój geniusz. Čiurlionis dopiero po poznaniu Zofii Kymantaite, swojej przyszłej żony, zaczął być naprawdę Litwinem. Od niej nauczył się ojczystego języka. Z nią osiadł w Wilnie. Tu włączył się aktywnie w litewski ruch kulturalny. Prowadził chóry, malował obrazy inspirowane folklorem, nieco podobnie jak to w Krakowie robił Stanisław Wyspiański. Szczęście z Zofią skończyło się po trzech latach. W 1911 r. Čiurlionis zachorował na schizofrenię i zamknięto go w szpitalu dla nerwowo chorych. Materialnym śladem pobytu Litwina w Warszawie jest kamienica przy Żurawiej 45, gdzie malarz i kompozytor mieszkał w latach 1905-07. W ścianę domu wmurowano pamiątkową tablicę. W październiku 1995 r. odbył się w stolicy pierwszy duży koncert muzyki Čiurlionisa. Przy fortepianie zasiadł sam Vytautas Landsbergis, pierwszy prezydent wolnej Litwy. Landsbergis jest też autorem wstępu do książki Jadwigi Siedleckiej.
Ów wstęp kończy się słowami: "W Warszawie miał [artysta - red.] okazję doświadczyć wielu pięknych i trwałych przyjaźni. Teraz, gdy jego sztuka pojawiła się znowu w tym mieście, można mieć nadzieję, że duch tamtej odwzajemnianej przyjaźni Polaków odżyje i pozostanie obecny na zawsze".

To pierwsza w języku polskim monografia o wybitnym europejskim malarzu i największym spośród twórców litewskiej kultury, Mikołaju Konstantym Čiurlionisie. Wcześniej w języku litewskim powstawały prace o życiu i spuściźnie znakomitego artysty i ciekawego człowieka, jak choćby te pióra Vytautasa Landsbergisa, byłego prezydenta Litwy, profesora muzykologii, czy też dysertacja pewnego Belga złożona w maszynopisie na Katolickim Uniwersytecie w Leuven. (Dodajmy, że jako Mikołaja Kostasa wprowadził go na karty swojej powieści Małżeństwo Anny Jan Dobraczyński).
Čiurlionis przerzuca rodzaj mostu pomiędzy kulturą polską i litewską, łączy Litwę i Polskę, obszar środka Europy z terenem krajów bałtyckich w sposób najbardziej szlachetny i płodny: poprzez kulturę. Bo przecież ten Litwin z wyboru, a nie tylko z pochodzenia, syn organisty z Druskiennik, po ojcu potomek litewskich chłopów, po matce niemieckich kolonistów był również związany z Polską. W Warszawie studiował zarówno muzykę, jak malarstwo, miał tu przyjaciół, kolegów, profesorów - jeden z jego mistrzów, Ferdynand Ruszczyc wygłosił nad trumną Čiurlionisa w Wilnie przemówienie pełne akcentów głębokiego uznania. Čiurlionis bowiem znalazł w Polsce sympatię i uznanie. Wcześnie, gdyż jeszcze na studiach, doceniono jego talent. W owym klimacie zaciekawienia, aprobaty, a wreszcie podziwu mógł rozwinąć się jako kompozytor i genialny malarz.
Autorka książki o Čiurlionisie wiele lat poświęciła badaniom owego fenomenu, jakim był znakomity artysta. Z wykształcenia germanistka, zajęła się historią i kulturą Litwy. Monografia o Čiurlionisie została zatem podbudowana źródłami: listy malarza do różnych osób, wspomnienia przyjaciół, historyczne zdarzenia, kulisy artystycznego życia w Warszawie na przełomie stuleci, nazwiska - niekiedy już dziś zapomniane, a przede wszystkim klimat epoki, który Jadwidze Siedleckiej udało się wydobyć poprzez zestawienie faktów, zarówno tych dużej wagi, jak i całkiem drobnych. Wyjazdy malarzy na plenery, niepodległościowa "konspira", a także śmiesznostki i dowcipy artystycznej studenterii, zawiści, które zmieniają się w tragedie, zerwane przyjaźnie, ludzkie małostki i wielkoduszne gesty. W ich tle zaś silna osobowość Čiurlionisa, który niezmiennie stara się iść prawą, prostą drogą, nie znosi intryg, nie włącza się w małe, choć czasem w skutkach dramatyczne rozgrywki. Nie zawsze udaje mu się uniknąć konfliktów i dąsów, ale jego uczciwość, prostolinijność budzą na ogół szacunek u kolegów oraz większości profesorów Warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych.
Wśród cytowanych źródeł piękne listy do narzeczonej, a później żony Zofii Kymantaite, jak również szczegóły śmierci w szpitalu dla nerwowo chorych pod Warszawą. Wielki malarz zmarł przedwcześnie, w pełni sił talentu, w 1911 r. mając zaledwie trzydzieści sześć lat. Inne źródła to echa różnych wystaw, głosy krytyków, opinie w prasie: "Jest pionierem - pisał warszawski "Tygodnik Ilustrowany" w 1908 r. - i kto wie, czy w nim właśnie litewskość malarstwa wyrazu swego nie odnajdzie". Recenzent poważnego pisma o tyle miał rację, że w malarstwie Čiurlionisa wyraźnie dostrzega się archetyp wspólny trzem bałtyckim narodom Litwy, Łotwy i Estonii, odległe w czasie, a przecież obecne i wciąż żywe korzenie ich wspólnej kultury. Można je odnaleźć choćby w obrazie Pioruny, gdzie ukazane zostały zygzaki gromów uderzających w taflę jeziora, jak gdyby znów się objawił mroczny gniew boga ognia i grzmotu, Perkuna. Czy też inny obraz - Stos ofiarny, gdzie dym unosi się znad fantazyjnej budowli wzniesionej nad pustą przestrzenią ziemi. Czy wreszcie Raj - pierwotny złoty wiek, kiedy budzi się życie.

Mikołaj Konstanty Czurlanis był wybitnym malarzem - symbolistą i kompozytorem, posiadał także uzdolnienia literackie. Urodził się w Druskiennikach w spolonizowanej rodzinie organisty o litewskich, chłopskich korzeniach. Niemal całe swoje twórcze życie spędził w Warszawie, gdzie studiował w Konserwatorium, Klasie Rysunkowej i Szkole Sztuk Pięknych. Chociaż wyrósł w środowisku polskim i do końca życia posługiwał się językiem polskim, zetknął się w Warszawie z budzącym się litewskim ruchem narodowym i stopniowo zaczął sobie uświadamiać własne pochodzenie narodowe. Był w 1906 roku współzałożycielem Litewskiego Towarzystwa Sztuk Pięknych. W jego twórczości pojawiły się nawiązania do litewskich legend i kultury ludowej. Uznany został za twórcę nowoczesnego malarstwa litewskiego. Równocześnie jednak jako najwybitniejszy malarz działający w Warszawie po 1900 roku wszedł do polskiej kultury i sztuki. Jego malarstwo zapowiadało wiele zjawisk sztuki XX w. - ekspresjonizm, surrealizm i abstrakcję.
Publikacja Jadwigi Siedleckiej jest pierwszą polską książką poświęconą Czurlanisowi. (Kilka wcześniejszych prac magisterskich nie doczekało się wydania). Autorka opierając się na badaniach litewskich skrupulatnie omawia życie artysty na tle polsko - litewskiej tradycji historycznej i kulturalnej oraz współczesnych mu wydarzeń politycznych i artystycznych. W rozdziale Dom nad jeziorem przedstawia środowisko, z którego pochodził, a także historię Druskiennik -popularnego od początku XIX wieku uzdrowiska, które odwiedzało ziemiaństwo, inteligencja, w tym wielu znanych przedstawicieli kultury (m.in. Kraszewski, Syrokomla, Moniuszko, Orzeszkowa). Drugi rozdział Książęca orkiestra ukazuje interesujący mecenat muzyczny ks. Michała Ogińskiego w Płungianach na Żmudzi, obejmujący także naukę gry na instrumentach. Dzięki temu Czurlanis uzyskał podstawy potrzebne do wstąpienia do Konserwatorium Muzycznego w Warszawie.
Kolejne dwa rozdziały dotyczą jego edukacji muzycznej - Ku symfonii oraz W Lipsku. Warto może podkreślić, że Antoni Sygietyński, u którego uczył się gry na fortepianie, był także wybitnym krytykiem artystycznym, związanym niegdyś z naturalistycznym kręgiem "Wędrowca"; mogło to wpłynąć na decyzję podjęcia studiów malarskich.
Dla autora recenzji najbardziej interesującą część książki tworzą następne cztery rozdziały, poświęcone głównie nauce i działalności malarskiej Czurlanisa w Warszawie - W Warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, Plein air w Aikadii, W stronę Litwy oraz Podróże. Autorka opierając się na archiwaliach uczelni, niepublikowanych wspomnieniach, przedstawia okoliczności założenia tej szkoły, nowoczesny program, wreszcie wybitne postaci profesorów, jak Stabrowski, Tichy, Krzyżanowski i Ruszczyc, którzy w decydujący sposób wpłynęli na artystyczną formację Czurlanisa. Znalazł on w Szkole wielu przyjaciół, z którymi łączyła go wspólnota postawy twórczej, zainteresowanie dla symbolizmu i nowych tendencji w sztuce. Pod wpływem m.in. poety Micińskiego i indianisty Michalskiego pogłębiał fascynację teozofią, naukami tajemnymi i kulturą Wschodu, które miały decydujący wpływ na tematykę jego obrazów. Jako rewelacyjne uznać trzeba publikację materiałów dotyczących kontaktów Czurlanisa z wybitnym, o międzynarodowej sławie polsko - paryskim malarzem, związanym z kubizmem - Henrykiem Haydenem, z rzeźbiarzem Bernardem (Berem) Szymonem Kratką, uczniem i przyjacielem Dunikowskiego, ale też Przybyszewskiego, Stanisławskiego, propagatorem idei żydowskiego odrodzenia kulturalnego i założycielem Żydowskiego Kółka Artystycznego (z udziałem pisarzy Pereca i Asza), z malarzem Witoldem Jurgielewiczem (związanym z polską kolonią w Paryżu) i Tadeuszem Pruszkowskim. Opis wigilii w 1905 roku i pożegnania uciekającego za granicę Jurgielewicza jest jednym z najbardziej sugestywnych epizodów w dziejach warszawskiego środowiska artystycznego początku naszego wieku.
Autorka książki posiadającej charakter popularnonaukowy, opowiada o życiu artysty i kręgu jego polskich i litewskich przyjaciół, o ideach narodowych litewskiej kultury. W mniejszym stopniu przyciąga jej uwagę sama twórczość Czurlanisa, do analizy której konieczna wydaje się publikacja w języku oryginału (polskim) pism i korespondencji artysty, znajdująca się w Muzeum Sztuki w Kownie, dokąd trafiła z obrazami w końcu lat dwudziestych, zakupiona przez rząd litewski w Warszawie. Dziesięć lat temu z ramienia Instytutu Sztuki PAN doprowadziłem do zawarcia umowy na oryginalną edycję pism Czurlanisa między PWN a V. Landsbergisem. Umowa ta nie została zrealizowana, toteż Autorka, jak podaje na str. 35, musiała tłumaczyć ponownie na polski teksty opublikowane po angielsku, które straciły przez to niepowtarzalne walory literackie; proza Czurlanisa ze względu na bogactwo metaforyki i poetycki styl należy bowiem do najwybitniejszych zjawisk w polskiej literaturze około 1900 r.
Powstrzymuje to środowisko polskich historyków sztuki od badań nad genezą i od interpretacji jego twórczości, która wywodzi się z warszawskiego symbolizmu oraz warszawskiej recepcji niektórych zjawisk sztuki francuskiej (np."Różokrzyżowców") i niemieckiej. Malarstwo Czurlanisa posiada analogie także w dziełach artystów krakowskich. Rozdział pt. Miłość dotyczy jego małżeństwa z Zofią Kymantaite i ostatnich lat życia artysty, spędzonych w Wilnie, Petersburgu i w szpitalu w Pustelniku pod Warszawą. Ostatni zaś Spotkania z Čiurlionisem omawia powojenną recepcję jego twórczości w Polsce. (...) Mam nadzieję, że jej wydanie przyspieszy publikację spuścizny rękopiśmienniczej Czurlanisa przez Muzeum im. artysty w Kownie i podjęcie polsko - litewskich badań nad jego twórczością w kontekście, wyrastających ze wspólnych tradycji i ściśle powiązanych ze sobą, kultur Polski i Litwy.

Wykonawcy: Kwartet Smyczkowy im. Čiurlionisa z Wilna, Asta Kriščiunaité (sopran), Jan Krzysztof Broja (fortepian)
Muzeum I.J. Paderewskiego i Wychodźstwa Polskiego w Łazienkach Królewskich w Warszawie 19 września 2000 r. godz. 19.00
Organizator: Ambasada Republiki Litewskiej w Warszawie
Współorganizatorzy: Mazowieckie Centrum Kultury i Sztuki, Towarzystwo Kulturalno-Naukowe im. M.K. Ciurlionisa
Koncert finansowany ze środków: Miasta stołecznego Warszawa, Fundacji im. Stefana Batorego, Fundacji Wspierania Współpracy Polsko-Litewskiej im Adama Mickiewicza. Marecki Ośrodek Kultury zorganizował wyjazd na ten koncert.